’n Ander mens, Zirk van den Berg (2014 Film wenner)

Uitgewer: Kwela

Commendatio ‘n Ander mens, Zirk van den Berg

‘n Rolprent is afhanklik van ‘n aangrypende storie en in Zirk van den Berg se verhaal van Daniël Enslin, ‘n vaal mannetjie wat ‘n ander mens moet word om te kan oorleef, is daar genoeg spanning om jou vir 90 minute vasgenael in jou bioskoopstoel te laat sit!

Die eerste belangrike element wat ter sprake kom by die verwerking van ‘n roman na ‘n rolprentteks is die kommersiële en dramatiese potensiaal van die tema. Dit het hierdie roman in ruim mate. Die tema van die dubbele persoonlikheid in ‘n Ander mens wentel om misdadigers wat  besluit om gedurende misdaadverhore staatsgetuies te word. Misdadigers wat vir hulle eie beskerming een lewe verlaat en hulself nou as ’n ander mens in ‘n geheime lewe bevind.

Dit op sigself is nie nuus nie. Die tema van die dubbele persoonlikheid kom reeds voor in rolprente soos Dr Jekyll & Mr Hyde, Straw Dogs, The Bourne Identity en in vele van Alfred Hitchcock se rolprente, maar Zirk van den Berg maak die verskynsel nuut op ‘n ongewone, hoogs interessante manier.

 Die roman is nie net aksiegedrewe nie, maar ook sterk karaktergedrewe. Hoofkarakter Daniël Enslin is ‘n staatsgetuie. Die persoon in beheer van die polisie se getuiebeskermingsprogram is Erica van der Linde. Sy moet sorg dat getuies wie se lewens bedreig word, beveilig word. Sy het die perfekte metode gevind om hierdie opdrag uit te voer. Sy vermoor hulle. Maar in Daniël Enslin se geval loop haar planne skeef. Dit dwing haar om ook self ‘n ander mens te wees.

Deur Van den Berg se pragtige beskrywings van die wye Afrika landskap, vanaf die afgeleë woestyn in Namibië tot by die woelige voorstede in Kaapstad waar drome onderbreek word deur die klank van alarms wat loei en honde wat blaf, lei hy die leser tot in die hart van skrikwekkende gebeure. Met ’n hoofkarakter waaraan die leser geheg raak, een wat dalk nie ‘n superheld is nie, net ‘n gewone mens soos ek en jy, een wat besluit het om te oorleef.

Geluk aan Zirk van den Berg! ‘n Ander mens is ‘n waardige wenner van die kykNET-Rapport Boekpryse se eerste filmtoekenning: Ek sien reeds die loklyn op ‘n rolprentplakkaat: Niemand sal jou kry nie, want ek gaan jou vermoor…”

Herman Binge, namens die beoordelaars

Die oorlog kom huis toe, Albert Grundlingh en Bill Nasson (2014 Niefiksie wenner)

Uitgewer: Tafelberg

Commendatio, Die Oorlog Kom Huis Toe, deur Albert Grundlingh en Bill Nasson (reds.)

In die dekade en ‘n half sedert die honderdjarige herdenking van die Anglo-Boereoorlog het ‘n groot aantal boeke reeds oor hierdie konflik verskyn. Dié oorlog, die Afrikanernasionalisme wat daaruit gespruit het en die nadraai van laasgenoemde in apartheid, lê steeds aan die hart van hedendaagse debatte oor Afrikaanse identiteit. Dit is nie maklik vir ‘n nuwe boek om tussen die vele ander volumes oor hierdie onderwerp uit te staan nie. Albert Grundlingh en Bill Nasson se Die Oorlog Kom Huis Toe maak wel ‘n baie sterk indruk, om verskeie redes:

Eerstens getuig die boek van navorsing van hoogstaande gehalte, gelewer deur ‘n groep gerekende akademiese navorsers, onteengseglik op internasionale standaard.

Tweedens bied die boek ‘n oorspronklike aanslag op die geskiedkundige gebeure wat nuwe insigte by die leser te weeg bring. Die vertrekpunt van die boek is die eeufeesviering van die Vrouemonument, en as sulks val die fokus van meet af aan op rolspelers in die oorlog wat dikwels op die marges bly van manlik-gedomineerde geskiedskrywing en heldhaftige verhale van veldslae. Die navorsing oor die rol van vroue en swart mense in die konsentrasiekampe en die impak van oorlog op die gesinslewe bring die hartseer en verwoesting digterby – tot op die werf, tot binne-in die huis, tot langs die wiegie.

Die Oorlog Kom Huis Toe bied aan die leser die geleentheid om te herbesin oor die betekenis van die oorlog binne ‘n kontemporêre konteks waarin daar opnuut gesoek word na gedeelde ervarings in die verlede om ons hoop te gee op die moontlikheid van samewerking en versoening. Hoewel die navorsing van hoë akademiese gehalte is, word dit in helder Afrikaans aangebied en toeganklik gemaak deur die aantreklike vormgewing en aangrypende visuele materiaal.

Die boek is intellektueel uitdagend en emosioneel ontroerend. Dit is‘n komplekse vertelling van ‘n periode in ons geskiedenis wat plaaslike en buitelandse lesers uitdaag om ons verlede te verstaan in meer geskakeerde maniere as slegs Boer teen Brit of wit teen swart.

Die Oorlog Kom Huistoe is ‘n waardige wenner van die eerste niefiksie-toekenning van die 2014 kykNET-Rapport Boekpryse.

  • Prof Herman Wasserman, Sentrum vir Film- en mediastudies, Universiteit van Kaapstad, namens die beoordelaars

 

 

Ester, Kerneels Breytenbach (2015 Film wenner)

Uitgewer: Human & Rousseau

Commendatio: Herman Binge, Lion’s Head Productions

Wat meer wil ‘n filmmaker hê as die stomende verhaal van ontluikende liefde tussen ‘n maagdelik-rigiede polisieman van Piet Retief en ‘n verleidelike Duitse spioen van Namibië? Saam op ‘n lotsbepalende treinreis na Kaapstad. Op ‘n lokomotief van die ou SAS&H. In 1946, ‘n jaar van groot politieke intrige in Suid-Afrika.

Kerneels Breytenbach se Ester is ‘n teks wat netjies binne ʼn bewese kommersiële filmgenre val. Dink maar aan Marlene Dietrich in Shanghai Express van 1932, Rex Harrison in Night Train to Munich uit 1940, Tony Curtis, Jack Lemmon en Marilyn Monroe in die onvergeetlike Some Like It Hot uit 1958. Wat nog van Frank Sinatra in Von Ryan’s Express uit die jaar 1965 en die klassieke  Murder on the Orient Express in 1974 met Albert Finney as Hercule Poirot. Ook die meer onlangse Transsiberian in 2008 met Woody Harrelson. Om maar net ‘n paar te noem.

Die eerste vraag met die beoordeling van enige boek vir film is uiteraard hoe prakties verwerkbaar dit is as ʼn rolprentteks. Breytenbach se treinrit bied die rolprentmaker lieflike visuele metafore. Stoom en vuur, swaar wiele wat knars op spore. Afwagting op die spore wat vir kykers voorlê en die spore wat die karakters agterlaat in die verbysnellende werklikheid. ‘n Werklikheid waarvan hulle – en die kyker – vir die duur van die film geïsoleer is.

Daar is oorgenoeg ruimte vir die nodige afwisseling tussen die dialoog-gedrewe interieur tonele en die buite tonele van stasies waar ons (en die storie) kan bene rek. Die moontlikheid van wye skote op ‘n trein wat deur pragtige natuurtonele gly, vanaf die wydsheid van Namibië deur die dorre Karoo na die groene Boland verlos die kyker ook vir ‘n oomblik van die kloustrofobie van klein kompartemente en benoude gangetjies.

Maar nie van die spanning wat opbou oor die naderende onheil wat by die eindbestemming wag nie.

Breytenbach se fyn beskrywings van onvergeetlike karakters en sy slim, gevatte dialoog kan feitlik onveranderd in ‘n draaiboek opgeneem word.

Die verwysings na werklike figure en historiese gebeure skep op hulle beurt die moontlikheid om van filmargiefmateriaal gebruik te maak om die atmosfeer van die periode te vestig. Die nostalgie en die heimwee oor gewilde treinritte in die verlede, met die ghong wat die sittings vir etenstyd aankondig. Die porselein, gestyfde tafeldoeke, silwer eetgerei en watertand geregte op die tafels in die eetsalon – die vrugtemandjies en beddegoedrolle in die kompartement – alles is aantreklike visuele elemente wat ‘n gehoor gaan geniet. So ook die elegansie van die era se modes.

Om nie te praat van die genot wat die musiek uit die vervloë era sal verskaf nie.

Die verhaal van Ester is ook haalbaar binne die finansiële beperkings van ons bedryf. Op  die oomblik is periode treine vir verfilming geredelik beskikbaar as gevolg van die verval van ons spoorweë. Oral staan wrakwerwe vol treine en ʼn paar word selfs kommersieel bedryf. Die rolverdeling vra ook nie vir ʼn onrealistiese aantal akteurs nie aangesien daar nie skares in ʼn trein geakkommodeer hoef te word nie.

Ten slotte is die feit dat Mev Denk Diuts is en nie Afrikaans of Engels kan verstaan nie, in werklikheid ‘n gawe werktuig wat telkens vir dramatiese effek gebruik kan word. Dit is gewoon dat Duitse dialoog in Afrikaans op die skerm in sub-titels verskyn. ‘n Ingryp wat ‘n kontinentale flair aan die projek sal gee en goed moontlik ‘n geleentheid is vir ‘n ko-produksie met ‘n Duitse maatskapy. Daar is juis tans ‘n hele paar Duitse maatskappye wat aktief aan die werk is in Suid-Afrikas – grootliks as gevolg van die swak rand, goedkoop tariewe en goeie klimaat.

Nogmaals geluk aan Kerneels Breytenbach met ‘n fyn gekallibreerde roman! Ester is ʼn waardige wenner van die kykNET-Rapport Boekpryse se filmtoekenning en iets om na uit te sien op die silwerdoek.