Nagmusiek, Stephanus Muller (2015 Niefiksie wenner)

Uitgewer: Fourth Wall Books

Commendatio: Herman Wasserman, Universiteit van Kaapstad

‘Alles van waarde is weerloos’, lui die bekende reël deur die Nederlandse digter Lucebert. Hierdie uitsonderlike en by tye verbluffende werk van Stephanus Muller spruit uit ‘n akute bewustheid van hierdie weerloosheid van die kuns, en uit die impuls om nogtans iets van waarde te probeer bewaar –  ten midde van die aanslae daarteen, ten spyte van die onbetroubaarheid van herinnering, en ongeag die broosheid van die skryfdaad self.

In die voorwoord tot die katalogus van Van Wyk se werk (wat volume I van die Nagmusiek drieluik uitmaak), kontekstualiseer Muller die werk as volg:

“Die tradisie waarbinne hy (Van Wyk) gewerk het, is in die Suid-Afrika van die vroeg een en twintigste eeu betreklik onbelangrik. En as die veralgemening gewaag kan word dat die man op straat nie weet wie Arnold van Wyk is of hoe sy musiek klink nie, kan die stelling ook gewaag word dat die opkomende middelklas en intelligentsia in Suid-Afrika in die afsienbare toekoms nie sal belangstel om te vra nie. In die lig hiervan moet ‘n projek soos hierdie een nie net gesien word as ‘n projek wat sensitief staan teenoor die bewaring van ‘n bepaalde aspek van Suid-Afrika se kultuurerfenis nie, en ook nie net as die uitbou van die akademiese infrastruktuur van ‘n bepaalde tersiêre instelling nie. Hierdie projek is inderdaad ‘n daad van kanonisering (…) wat sê: Deur die omvang van hierdie arbeid konstateer ons Arnold van Wyk se belang vir al ons mense, en die unieke bydrae wat hy gelewer het om ons posisie en menswees in Suid-Afrika uit te sê in die medium van klank”.

Hierdie is nie ‘n boek wat waarde heg aan massa-aanhang nie – nóg aan die musiek waaroor geskryf word, nog aan die publikasie self. Dit is eerder een wat weet dat die openbare belang iets anders is as die openbare nuuskierigheid, dat waarde en populariteit nie noodwendig saamhang nie. Desnieteenstaande is Nagmusiek beslis nie ‘n ontoeganklike boek nie. Ten spyte van die enorme argivale werk en die hoogstaande deskundige kennis wat belê is om hierdie kanoniseringsprojek te weeg te bring, is dit allermins ‘n droë akademiese teks, nóg ‘n arrogante een wat die belangrikheid van ‘n bepaalde kunsvorm aan die leser wil afdwing. Inteendeel – daar word juis deurgaans die draak gesteek met elitism en snobisme. Die leser kry te make met ‘n biograaf wat self weerloos voel, wat twyfel aan sy eie vermoëns, huiwerend die pen opneem en bedenkinge het oor die aard van die biografie. Die kunstenaar wat gekanoniseer word is ook allermins ‘n gepantserde esteet. Hy word geteister deur tandpyn, melancholie, eensaamheid.

Dit is dus gepas dat hierdie weerloosheid van beide kunstenaar en biograaf aan ons gebied word in vorm wat opsigself inbuig, as’t ware sigself voortdurend betwyfel. Die biografie word aangebied as fiksie, oftewel ‘n hibried tussen feit en fiksie – wat soms in Engels as ‘faction’ bekendstaan. Metafiksionele elemente soos notas deur die biograaf aan homself, binne die raam van ‘n fiksionele outobiografiese vertelling, word verweef met empiriese gegewens soos dagboekuittreksels, foto’s, en partiture. Hierdie vernuftig postmodernistiese – maar onderhoudende en selfs vermaaklike – wyse waarop Van Wyk se lewe uitgebeeld word, is nie maar ‘n stilistiese truuk nie. Dit dien as voertuig om indringende vrae te opper oor die aard van biografiese geskiedskrywing, die posisie van die biograaf, die konstruksie van akademiese kennis en gesag, en die rol van die kunstenaar in ons samelewing. Net soos die musiek, word die geskiedenis ook voortdurend omring deur stiltes. Soos veral die slothoofstuk suggereer, is daar ‘n dun membraan tussen feit en fiksie, herinnering en vergetelheid, tussen skoonheid en die dood. Waarde en weerloosheid bly met mekaar verweef.

Nagmusiek is ‘n tegniese kragtoer en ‘n hoogs geslaagde eksperimentele waagstuk wat verdien om bekroon te word met die 2015 kykNET-Rapport Boekprys vir nie-fiksie.